مرتضی روحانی
مرتضی روحانی
یادداشت

چه کسی نظر می‌کند به وجه الله؟

 

و لا تحسبنّ الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا بل احیاء عند ربهم یرزقون (آل عمران، آیۀ ۱۶۹)

این آیه دربارۀ چه کسانی صحبت می‌کند؟ چه کسانی را زنده می‌داند و چه کسانی را بهره‌مند از رزق پروردگارشان می‌داند؟

«شهید».

این کلمه‌ای‌ است که ما غالباً به جای عبارت «مقتول فی سبیل الله» استفاده می‌کنیم. اگرچه که واژۀ شهید در استعمال دینی‌اش معنایی موسّع‌تر از مقتول فی سبیل الله دارد و به‌اصطلاح رابطۀ بین این دو با یکدیگر رابطۀ عموم و خصوص مطلقی است که شهید اعم و مقتول فی سبیل الله اخص است اما به صورت متعارف وقتی از شهید صحبت می‌کنیم معنای اخص از شهید را در نظر داریم و همین معنا در نزد مردم نیز رایج است. در واقع وقتی ما از شهید صحبت می‌کنیم از مقتول فی سبیل الله صحبت می‌کنیم نه مثلاً کسی که در راه دفاع از مالش (قال رسول الله: من ارید ماله بغیر حقّ فقاتل فهو شهید. کنزالعمال، ج ۴، ص ۴۲۰) یا در راه دفاع از اهل و عیالش کشته شده باشد (امام صادق: من قتل دون عیاله فهو شهید. وسایل، ج ۱۱ ص ۹۱).

تمایز بین این دو معنا را در دین می توان از طریق احکام اختصاصی مقتول فی سبیل الله یا همان شهیدی که در میدان جهاد (خواه جهاد ابتدایی باشد خواه جهاد دفاعی) متوجه شد. کفن نخواستن و غسل ندادن و وی را به همان صورت با لباس‌هایی خونین به خاک سپردن مختص شهیدی است که در میدان نبرد کشته شده باشد و نه اقسام دیگر شهید.

حال مسئله این است که ملاک اصلی شهادت چیست؟

آن چیزی که از متون دینی استنباط می‌شود این است که جهاد به‌مانند دیگر فروع دین همچون نماز و روزه و حج و امر به معروف و نهی از منکر عملی «عبادی» است. یعنی جهاد نیازمند یک نیت «قربتا الی الله» است. جهاد برای خدا و به غرض نزدیک شدن به خداست  و این مهم‌ترین خصوصیت جهاد است که ما باید در فهم جهاد و مقتول فی سبیل الله لحاظش کنیم. بر این نکته در عبارات مختلف روایی نیز تأکید شده است. به‌عنوان نمونه:

  1. رسول خدا فرمود: فوق کل ذی برّ برٌ حتی یقتل الرجل «فی سبیل الله» (خصال، ج ١، ص ۸).
  2. امیرالمؤمنین فرمودند: إن الله کتب القتل علی قومٍ و الموت علی الآخرین و کلّ آتیه منیّته کما کتب الله فطوبی للمجاهدین «فی سبیل الله و المقتولین فی طاعته» (نهج السعاده، ج ۲، ص ۱۰۷).
  3. امام زین‌العابدین به نقل از پیامبر خدا فرمودند: ما مِن قطره أحبّ الی الله من قطره دم «فی سبیل الله» (وسائل، ج ١١، ص ٨).
  4. امام صادق فرمودند: من قتل «فی سبیل الله» لم یعرفه الله شیئا من سیئاته (وسائل، ج ١١، ص ٩)

همان‌طور که در آیات و روایات فوق معلوم است و در بسیاری از روایات دیگر بعینه تکرار شده است، محوری بودن مفهوم «فی سبیل الله» در همۀ آن‌هاست. محور این عمل نه کشته شدن که «در راه خدا کشته شدن» است. و تنها این نیت است که شهید را به این غایت قصوی که به تعبیر روایات درجه‌ای بالاتر از آن وجود ندارد می‌رساند.

لحاظ کردن این موضوع از این بابت نیست که  بگوییم چه کسی شهید است و چه کسی شهید نیست، چراکه نیت فعلی انفسی است و ما هیچ راهی برای اثبات یا رد آن نداریم. بلکه اهمیت این نکته در تفسیر و فهم این فعل دینی است. اینکه جهاد در راه خدا منجر به امنیت برای مال و ناموس مردمان و در یک کلام امنیت سرزمین مسلمین می‌شود یک بحث است، و اینکه این جهاد باید به نیت الهی باشد حرفی دیگر.

واضح است که در این متن به مسئله شهادت از منظر دینی نگاه کرده‌ام و این نگاه و تبیین‌های آن برای شخص دیندار معنادار هست. آیا این حرف بدان معناست که اگر کسی مسلمان نبود یا دیندار نبود یا… و در راه دفاع از وطن کشته شد، کارش بی‌اجر و بی‌ارزش است؟ این‌چنین حرف باطلی اصلاً در این مقال نمی‌گنجد و مدعای این نوشته نیست. واضح است که هر مرگ قهرمانانه‌ای بالذات بر زندگی عافیت‌طلبانه‌ای  شرافت دارد، از هر کیش و آیینی که باشد. اما مسئله این است که وقتی ما در ادبیات دینی از شهادت حرف می زنیم صرفاً از یک وجاهت دنیایی صحبت نمی‌کنیم، از مقامی صحبت می‌کنیم که وجه عمده‌ای از آن وجه معنوی و اخروی است. پاک شدن تمام گناهان شهید، امکان شفاعت و… چیزهایی است که خداوند در عوض آن نیت الهی به شهید اهدا می‌کند.

در نهایت می‌خواهم بگویم که اگرچه کشته شدن در راه امنیت، وطن، خانواده و امثالهم کار ارزشمندی است و در این ارزشمندی هیچ شک و شبهه‌ای نیست و چه‌بسا اگر با حق‌طلبی و ظلم‌ستیزی همراه باشد دارای اجر اخروی هم باشد، اما فاصلۀ بین شهید در ادبیات دینی با قهرمانِ کشته‌شده در راه وطن فاصله‌ای است بین یک قهرمان دنیایی و یک شفیع اخروی که امام صادق علیه السلام فرمودند: ثَلاثَهٌ یَشفَعونَ اِلَی اللهِ یومَ القیامهِ فَیُشَفِّعُهُم: الأَنبیاءُ(ع) ثُمّ العلماءُ ثُمَّ الشُّهَداَءُ. (مستدرک، ج ١١، ص ٢١)

 

یادداشت

بلیک‌های اجتماعی و ضرورت گفتگو

#حامد_طالبی ـ خبرنگار خبرگزاری فارس ـ دستگیر شد و موجی انتقادی نسبت به این دستگیری از جانب دوستان و همفکرانش در شبکه‌های اجتماعی ـ اینجا به صورت خاص منظورم توئیتر هست ـ راه افتاد. این موج که به صورت خاص متعلق به جریان اصولگرایی بود به میزان اندکی از جانب جریان اصلاحطلب حمایت شد. صاحب این قلم با زبانی کنایی و اعتراضی توئیتی به این صورت زد که :

«رفقای اصلاح‌طلب! خبرنگار با خبرنگار فرق داره؟ اصلاحطلب باشه #هشتگ می‌زنید، اصولگرا باشه سوت بلبلی؟!»

خب فکر می کنم حدس بقیه ماجرا کمی ساده باشد. این توئیت توسط خیلی از دوستان اصولگرا ریتوئیت و توسط خیلی از اصلاحطلبان بازنشر انتقادی شد. به نظرم نکات مطرح شده در بازنشرها قابلیت تامل و دقت فراوان دارند که من در صورت کلی آنها را از حیث محتوا به شش دسته تقسیم می‌کنم:

  1. مگر شما برای اصلاحطلب‌ها هشتگ زدید که حالا توقع دارید ما برای تان هشتگ بزنیم؟
  2. نگران نباشید، ایشان تا فردا بیرون می‌آید!
  3. ایشان به جرم توهین به رئیس جمهور بازداشت شده و ربطی به خبرنگاری ندارد تا برایش هشتگ آزادی بزنند.
  4. بین خبرنگار با خبرنگار فرق هست و برای هر کسی ـ کسی که از حمایت نهادهای قدرت برخورداره ـ هشتگ نمی‌زنیم.
  5. ما به بازداشتها انتقاد نداریم مهم شفافیت قضایی و برخورداری از حقوق شهروندی است
  6. برخی هم مطلقا منتقد دستگیری‌اش بودند.

مورد پنجم و ششم تعدادشان خیلی خیلی کم بود و مورد اول بیشترین تعداد را داشت. غالب افراد به مواردی چون دستگیری مدیران کانالهای تلگرامی و دستگیری هنگامه شهیدی نیز اشاره کرده بودند.

اگر از موارد پنج و شش که محدود و معدود بودند و غالبا توسط افراد پخته تر فضای مجازی بیان شدند صرف نظر کنیم چهار مورد اول حکایت از یک بحران جدی اجتماعی می‌کنند. افراد معتقدند که تنها زمانی برای کسی کاری می کنند که آن نیز همان مقدار برایشان دلسوزی کرده باشد و اینکه نگران برخورداری از میزان حمایت اش باشند فلذا اگر مطمئن باشند که از حمایت کافی برخوردار است و به زودی آزادی می‌شود نیازی به حمایت مجازی از او نمی‌بینند. البته به نظرم این موارد تا حدی طبیعی است.

اما مورد سوم که بارها اشاره شده بود که “ایشان به خاطر توهین به رئیس جمهور گرفته شده اند و در این مورد حقش هست” کمی قابل تامل تر است. اول اینکه حامد طالبی خودش حضورش را در جمع شعاردهندگان تکذیب کرده بود. اما این هم مهم نیست. مهم این است که مگر دیگر خبرنگارانی که گرفته می‌شوند به حکم خبرنگاری گرفته شده اند؟ اصولا مگر کسی به خاطر نماینده مجلس بودن، بقال بودن ، خبرنگار بودن و … دستگیر می‌شود؟ واضح است که نه. دستگیری مربوط به عنوان ثانویۀ مجرمانه ایست که شخص به آن متهم می شود. مانند توهین به رئیس جمهور یا رابطه با بیگانگان یا جاسوسی و … پس مسئله به این راحتی حل و فصل نمی شود چراکه همیشه جریان مخالف یک عنوان ثانویه برای کسی که از او حمایت نمی‌کند دارد. این بار گفته می‌شود به رئیس جمهور توهین کرده، بار دیگر طرف مقابل می‌گوید که جاسوس است و ….

اما همچنان معتقدم که مسئله اصلی اینجا نیست. اینها نهایتاً یک شکاف اجتماعی را نشان می‌دهند. آن چیزی که من را نگران می‌کند تبدیل شدن این شکاف اجتماعی به یک “بلیک”  است. برای بلیک معادل مناسب ندارم و توضیح می‌دهم که منظور چیست. اما قبل از آن باید بگویم که این یک اصطلاحی فلسفی است که هیر (M.R.Hare) ابداع و استفاده کرده است و ممکن است که در علوم اجتماعی نیز معادلی داشته باشد که من به علت کمبود سواد از آن بی اطلاع باشم. اما بلیک چیست؟

«از دیدگاه هیر، بیانات دینی از “یک نوع تفسیر عمیق از جهان حکایت می کنند که مشاهده تجربی نمی تواند آن را دگرگون کند” . او این تفسیر خاص از جهان را که برگرفته از مشاهدات تجربی نیست و به وسیله موراد نقض تجربی هم دگرگون نمی شود یک نوع “بلیک” می داند. از نظر هیر تفاوت انسان موحّد و ملحد به تفاوت بلیک‌هایی است که هر یک دارند و به هیچ وجه قابل ابطال نیستند.» (سخن گفتن از خدا ص ۴۴۶)

من گمان می‌کنم می‌شود “بلیک”هایی را که  هیر برای تفسیرهای متفاوت بین موحد و ملحد تبیین کرده را به وضوح در فضای سیاسی مشاهده کرد. جریان اصلاحطلب و اصولگرا در اصول فکری  ـ سیاسی‌شان تفاوتهای جدی دارند اما بحران آنجاست که این تفاوتها “نقض ناپذیر” و در نتجیه “دگرگون ناپذیر” شده اند  و این نقض ناپذیری امکان هرگونه “گفتگو” را از طرفین سلب کرده است. یعنی هیچ کس نمی‌تواند به دیگری سخنی را بقبولاند و تحت هیچ شرایطی هم از سخن خودش کوتاه نمی‌آید. این گفتگو ناپذیری تا زمانیکه در عرصه فردی و ساحت نظرورزی باشد برای زندگی طرفین ایجاد بحران نمی‌کند اما به آنی که پای فعالیت در عرصۀ اجتماعی ـ سیاسی  به ماجرا باز شود این عدم امکان گفتگو تبدیل به یک کشاکش خونین قدرت می‌شود که نتجیه‌ای جز انشقاق اجتماعی ندارد. به همین دلیل است که اینجا گفتگو یک کمال اخلاقی نیست بلکه تنها راه حلی است که یک ملت برای حفظ و بقای خودش دارد.اینجاست که به نظرم هر دو جناح سیاسی باید با محور قرار دادن مسئلۀ “منافع ملی” و با پیش انداختن عناصر متعادل خود که قائل به راهکار گفتگو هستند، از انشقاق بیشر جامعه جلوگیری کنند.

روزنوشت

آمبولانسی که جا نداشت!

صبح که از خواب بلند شدم پدرم سیگار می‌کشید. مادرم از این طرف به آن طرف می‌رفت و دائم می‌گفت: “یعنی واقعاَ نمی‌آیی؟” و پدر سری تکان می‌داد که یعنی نه؛ و یک پُک مجدد به سیگارش می‌زد. محکمتر و عمیقتر.اصولاً خیلی اهل بروز عواطفش نبود. هیچ وقت بهشت زهرا نرفت. می گفت اگر بروم باید بروم سر خاک شهدا. پایم نمی کشد. هر ردیف یک رفیق می‌بینم.

مادرم گفت:”اگر نمی‌آیی من میروم و اینها (اشاره به من و بردارم) را هم می‌برم.”

پدرم اشاره ای به شکم جلو آمده‌ مادرم کرد و گفت:”با این وضعت”؟

گفت:”من در خانه بند نمی شوم. میایی بیا نمیایی من برم”

بعد هم شروع کرد لباس تن ما کردن. ما می پرسیدیم چی شده؟ مادر اشک می ریخت و می گفت:”امام مُرده” . من نمی‌فهمیدم امام مرده دقیقاً یعنی چی ولی می فهمیدم احتمالا اتفاق خیلی مهمی افتاده که پدر کله سحر به جای خوردن لیوان شیرعسل، سیگار می‌کشد و مادر ما را به مهد کودک نمی برد. این اتفاق کمی نبود.

راه افتادیم. آمدیم خیابان خاوران از آنجا خراسان و بقیه راه را یادم نمی‌آید. یعنی فقط ماشین یادم هست. ترافیک سنگینی از پیکان های پشت سر هم. وانت های آدم بار زده و موتورهایی که چند ترکه می‌رفتند. دیگر چیزی یادم نیست تا وقتی که دیدم گرسنه‌مان هست و هیچی برای خوردن نیست. تشنه مان هست و آب نیست. کامیون ها را یادم هست که تیتاب برای جمعیت می انداختند. یک آقایی برای ما آورد. مادر با آن وضع اش إبا داشت که قاطی شلوغی جمعیت شود.

یادم هست یک گوشه ای روی خاکها نشسته بودیم. دسته‌ می‌آمد. طبل و سنج و دمامه می‌زدند. همانجا اولین بار بود که صدای دمامه را شنیدم. دسته شان خیلی بلند بود. حال مادر با آن وضعش خوب نبود. آب به صورتش می‌زد. شاید یک کمی هم به یقه‌اش می ریخت که نفسش بالا بیاید.

یک آمبولانس آن طرفِ صفِ دسته بود. مادرم گفت: “بدو برو به آن آقایی که آنجاست بگو حال مادرم خوب نیست! بارداره. جا داره من را سوار کنه؟ بدو.”

_ بارداره یعنی حامله است؟

_ آره، بدو!

دویدم. رسیدم به آمبولانس. نگاه کردم. فقط یک تخت خالی آن وسط بود. به مادرم نگاه کردم. گفتم خب یک نفر اینجا بیشتر جا نمی شود.من چی؟سجاد چی؟ حرف نزدم. یعنی نتوانستم سوال کنم. ترسیدم بگوید آره، جا داریم.  برگشتم پیش مادرم.

_ چی شد؟

ترس همه وجودم را پر کرده بود. فقط به این فکر می‌کردم که اگر مادر با آن ماشین برود خب ما این وسط چه می‌شویم؟ چطور برگردیم خانه؟ بهتره همه‌مان با هم باشیم. یعنی بهتره ما چسبیده باشیم به مادر!

_ پرسیدم چی شد؟

عذاب وجدان داشتم اما ترس قدرتش بیشتر بود. به جمعیت نگاه می کردم. به خاکی که مادرم رویش نشسته بود. به قیافه هایی که هیچ کدام شان را نمی شناختم. نشستم کنارش و گفتم:

_ نه. جا نداشت!

 

 

روزنوشت

درد و جهل

با دوست فیزیوتراپی  دربارهٔ اهمیت آموختن و عبرت گرفتن صحبت می‌کردیم که ناگهان گفت: “فلانی، تحقیقات جدید نشون می‌دن که علت اصلی کمردرد بد نفس کشیدنه. ساعت‌های طولانی به مریض هام نفس کشیدن درس می‌دم اخیرن و کمر دردشون هم اتقافا در کمال تعجب خوب می شه! نفس به این سادگی را بلد نیستند آدمها درست بکشند”.

راستش حرفمان در همینجا  بدون خداحافظی تمام شد اما چند روزی است که ذهن من درگیر این حرف‌هاست. دقیقاً وقتی که می‌خواهم بخوابم یا وقتی که در کنج خلوتی نشسته‌ام حرف این دوست مرا یاد حرف استادمان آیت الله جاودان می‌اندازد که بارها و بارها از قول استادشان آیت الله حق شناس نقل کرده بودند که “انسان برای اصلاح موی سرش هم نیاز به آموزش دارد”. دوستم حرف ساده‌ای گفت و رفت. اما من از همان موقع دائماً به جملاتش فکر می‌کنم. به درد، به نفس کشیدن، به درمان و آموزش و تعجب حاصل از این بهبودی. اینها کلماتی است که مکرر در مکرر در ذهنم می‌آیند و می‌روند.

فکر می‌کنم که احتمالاً قصهٔ همهٔ دردهایمان از همین دست است. دردهای جدّی و شدیدی که درمان‌شان بیشتر از هر چیز به آموزش در امور جزئی نیاز دارند. آموزش‌های به ظاهر ساده‌ای که با تکرار و تمرین زیر نظر یک استاد ماهر می‌توانند دردهای بزرگی را برطرف کنند.

طبیعی است که به عنوان یک آخوند ذهنم به سرعت به دستورات به ظاهر ساده، جزئی و بعضاً نافهمیدنی دین منتقل شود. از تعداد رکعات نماز گرفته تا دستورات عجیب اجتماعی و شخصی که خیلی‌هایشان امروزه در دایره حوزه خصوصی افراد تعریف می‌شوند و افراد به هیچ کس، حتی خدا، اجازه مداخله در این امورشان را نمی‌دهند. این امور به واقع جزئی اگرچه مانند یک نفس کشیدن ساده‌اند اما به واقع نابلدی در آنها منجر به دردهای جدی در زندگی‌مان می‌شود. دردهایی که برطرف کردنشان نیازمند آموزش و تمرین و ممارست است تازه اگر بگوییم که بعد از این تمارین می‌توانیم مانند روز اول باشیم.

خیلی نمی‌خواهم روضه خوانی کنم و فقط به روایت مولایمان زین العابدین علیه السلام اشاره می‌کنم که فرمودند: «هَلَکَ مَن لیَسَ لِهُ حَکیمٌ یُرشدُه».

روزنوشت

زنی در خیابان پشتی

ناگهان صدای زنی آمد که «خانم واستا» نگاه کردیم دیدیم یک نفر دستش را از پنجره آشپزخانه (از این آشپزخانه های قدیمی که پنجره شان رو به کوچه بود و بوی ناهار و شام را با پیاده‌ها به اشتراک می گذاشت، همانها که در تابستان بادِ کولر پرده شان را از پنجره بیرون می انداخت) بیرون آورده انگار که می خواهد تاکسی بگیرد دائم تکان می دهد. پرده را سرپوش سر کرد و سرش را کمی از پنجره بیرون آورد تا مطمئن شود پیامش را فهمیده‌ایم. صبر کردیم. چند لحظه بعد زن از در خانه بیرون آمد. با یک پارچ آب و یک لیوان. تند تند پارچ را تکان می‌داد که یخ داخلش آب را خنک‌تر کند. ریخت داخل لیوان و به خواهرم که حدودا دو ساله بود داد.

بی مقدمه شروع کرد توضیح دادن که «داشتم غذا درست می کردم یکهو بهانه این بچه را شنیدم». مادرم تازه دوزاری‌اش افتاد. شروع کرد تشکر کردن. اظهار شرمندگی کردن و توضیح دادن اینکه «این پسرها را می برم کلاس ورزشی همین برِ اتوبان (منظور اتوبان افسریه بود) مسیر ماشین رو نیست. خانه مان آن طرف کانال است. بلوار ابوذر خیابان حبیب. پیاده می رویم و بر می‌گردیم. دخترک امروز شروع کرد به بهانه گرفتن. تازه اولش هم هست».

  • هر روز می روید؟
  • نه، کلاس شان سه روز در هفته است. ساعت ده می برم شان، یا همان جا می نشینم کلاسشان تمام شود یا اگر خریدی چیزی داشته باشم می روم انجام می دهم تا دوازده که برشان گردانم.
  • خیر است. بچه اند دیگر . خدا حفظ شان کند.

خواهرم آبش را خورد و نق و نق کودکانه‌اش فرو نشست. ما هم یادم نیست آن روز آب خوردیم یا نه. ولی بعدا حسابی از آن پارچ بهره بردیم!

بعداً یعنی کی؟ یعنی تمام آن تابستان.  راستش پس فردای آن روز که دوباره داشتیم همان ساعت از همان کوچه می‌گذشتیم همان خانم دوباره از پنجره صدایمان کرد. آب نیاورد. شربت آورد. به مادرم گفت:«یک ساعت است فال گوش هستم. گفتم دو تا پسر بچه شر و شور دارند. صدایشان می آید بالاخره. یکی دوباری هم آمدم دم در و نگاهی تا سر کوچه انداختم. گفتم حتما دوباره تشنه شان می شود».

شربت آورد. هول هولکی هم همش نمی زد. خنک بود. معلوم بود از قبل تدارک دیده. یک لیوان هم نبود، سه لیوان در سینی آورده بود. گویی حواسش به کلاس ما و اینکه سریع باید روانه شویم هم بود.ما هم خوردیم. شربت جان بخشی بود.

این قصه تمام تابستان تکرار شد. هر روز که می رفتیم کلاس . دقیقا به همان خانه که می رسیدیم آن خانم می آمد و شربتی، آبی چیزی می آورد. یک روز شربت آبلیمو، یک روز سکنجه بین، یک روز آب معمولی. گاهی شیرینی ای چیزی هم کنارش بود. چرا می آورد؟ نمی دانم. یکی دو روزی نبود. وقتی آمد عذر تقصیر داشت. گفت مسافرت رفته بودیم. راستش ما هم نگرانش شده بودیم. دل است دیگر. بسته می شود به آدمی که محبت دارد.

حالا در این روزها یاد آن زن که حتی چهره اش هم یادم نیست از خاطرم بیرون نمی رود. شده است یکی از قهرمان هایم. دائم فکر می کنم آیا هنوز زنی هست که با صدای نق نق دختر رهگذری تند تند چارقد به سر کند و بدو بدو آب به دستش بدهد؟ اصلا چه کار دارم به دیگران! خودم که مزه آن آب و شربت را چشیده‌ام آیاحرمتش را نگه می‌دارم؟ با صدای دخترکی کارهای زمان برایم می‌ایستد؟ فکر می‌کنم اگر بخواهم صادقانه بگویم جوابش «نه» باشد.

با این احتساب باید بگویم:«کاش جای زنی در خیابان پشتی بودم».

مطالب بیشتر ««